•حميدرضا ابك
abak@sharghnewspaper.com
سه شنبه بعدازظهر با حضور رئيس جمهور جوايز كتاب سال جمهورى اسلامى و
جايزه جهانى كتاب سال اهدا
مى شود. امسال آثار پديد آمده در سه بخش تاليف، ترجمه و تصحيح بررسى شده اند. موضوعات هم براساس رده بندى ديويى عبارت از
دين،
زبان، هنر، ادبيات، تاريخ، جغرافيا، كودك و نوجوان و ۲۷ رشته فرعى بوده اند.۷۰۰ داور كار بررسى ۷۳۰۰
عنوان كتاب منتشر شده در سال ۸۲
را به پايان رسانده اند
و
۴۵ عنوان كتاب در مرحله
نهايى
نامزد جايزه شده اند.محمد جواد مرادى نيا، مديركل مراكز و روابط فرهنگى وزارت ارشاد و دبير اجرايى كتاب سال است. با او گفت وگويى
كرديم تا از چند و چون اين جايزه و داورانش برايمان
بگويد.
•••
•آقاى مرادى نيا!
سه شنبه عصر مراسم جايزه جهانى كتاب سال
برگزار خواهد شد و شما هم متولى اين جايزه بوده ايد.
برگزارى مراسم كتاب سال براى شما به عنوان نماينده وزارت فرهنگ
و ارشاد اسلامى اصلاً چه اهميتى دارد.
ارزيابى فرهنگى مكتوب جامعه و نقاط
قوت و ضعف آن، شناسايى، تقدير و حمايت از مولفان، مترجمان و مصححان،
تعيين سياست ها و برنامه ريزى براى حمايت از اهل قلم و تحقيق در جهت رفع نيازهاى فرهنگى از مهمترين اهداف
كتاب سال است و فكر كنم شما هم تصديق كنيد كه دستيابى به چنين اهدافى
چندان كم اهميت نيست.
•ميزان دستيابى شما به اين اهداف به بررسى سابقه اين جايزه باز مى گردد. ايده كتاب سال از كجا شكل گرفته و سابقه اش
چه
بوده است؟
سابقه كتاب سال در ايران به سال ۱۳۳۲
شمسى برمى گردد. اين جايزه كه
نام آن جايزه سلطنتى بود به يازده كتاب برگزيده اهدا
شد و از آن پس تا سال ۱۳۵۶
نيز ادامه يافت. هيات داوران آن جايزه را برخى استادان دانشگاه تشكيل مى دادند و مرجع تعيين
آنها شوراى عالى دانشگاه بود. جايزه
كتاب سال از ۱۳۵۶
تا ۱۳۶۱
به دليل اوج گيرى
جريان انقلاب اسلامى تعطيل بود تا اينكه در آن سال
بار ديگر موضوع مطرح و
آئين نامه نحوه انتخاب كتاب سال به تصويب سيدمحمد خاتمى وزير وقت فرهنگ و ارشاد اسلامى رسيد. از آن پس
هر سال كتاب هاى چاپ شده در ايران مورد داورى
قرار گرفته و برترين هاى هر رشته انتخاب و معرفى شده اند. موسم برگزارى اين مراسم هم دهه فجر هر سال تعيين شده است.
•بزرگترين انتقادى كه همواره در برابر چنين مراسمى ايراد مى شود اين است كه
مكانيسم
داورى براى انتخاب آثار برتر چه بوده. امسال هم در مطبوعات نقل قول هاى
متفاوت و مختلفى در باب داورى كتاب سال از انديشمندان و
اصحاب كتاب و رسانه نقل شد. مكانيسم داورى شما براى انتخاب آثار چيست؟
داورى در دو مرحله صورت مى گيرد.
در
مرحله اول آثار مطابق ضوابط مندرج در آئين نامه
تطبيق مى شود و هر كتابى اگر حتى راى مثبت يك داور
را داشته باشد به مرحله دوم راه پيدا مى كند.
در مرحله بعد كتاب براساس ملاك هاى
تخصصى در هر موضوع توسط پنج يا هفت داور بررسى مى شود.
اگر تعداد داوران پنج نفر باشد كتاب نبايد بيش
از يك راى منفى داشته باشد
اما اگر تعداد آراى منفى بيش از يك راى شد، تعداد داوران به هفت
نفر افزايش مى يابد. در آن صورت كتاب براى احراز
عنوان «كتاب سال» نبايد بيش از دو راى منفى داشته باشد. كسب حداقل ۹۰ امتياز از ۱۰۰ امتياز نيز از شرايط اين انتخاب است.
•همين جا است كه مسئله انتخاب داوران اهميت پيدا مى كند. انتخاب داوران
چطور صورت مى پذيرد؟
هيات داوران اين جايزه از استادان دانشگاه و حوزه هاى علميه و ساير صاحب نظران علمى و فرهنگى كشور به پيشنهاد اداره كل مراكز و روابط فرهنگى و تصويب معاون فرهنگى و تائيد
وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى تشكيل مى شوند.
•اما شما هيچ وقت اسامى هيات داوران كتاب سال را اعلام نمى كنيد،
اين
مسئله هر سال باعث انتقادات فراوانى به جريان انتخاب كتاب سال
شده است. نظر آيين نامه كتاب سال در اين مورد
چيست؟
آيين نامه كتاب سال در اين مورد مسكوت است.
•خوب، پس چرا شما به عنوان
مدير مجموعه راساً اقدام نمى كنيد؟
در مورد داوران اوليه كه اساساً حجم و تعداد بالا اجازه چنين كارى را نمى دهد. اما در مورد
داوران نهايى مهمترين انگيزه مجموعه گردانندگان كتاب سال
براى عدم اعلام اسامى داوران اين است كه از تاثيرگذارى اين موضوع بر سلامت داورى
بيم دارند. ساختار فرهنگى، اجتماعى سرزمين ما و تجربه هاى
قبلى هم بر اين هراس مى افزايد. ما مى خواهيم
هيچ داورى از هيچ سمت و سويى در فشار نباشد تا سلامت
داورى تضمين شود.
•پاسخ خوبى است. اما مخاطبان شما از كجا بايد اعتماد كنند كه داوران كتاب سال از شايستگى لازم
براى اين داورى برخوردارند؟
ببينيد، هسته اوليه داوران كتاب سال در سال هاى آغازين از جمع معدودى از كارشناسانى كه صاحب
عالى ترين مدارج ممكن در حوزه خودشان بودند
شكل گرفت. به تدريج اين هسته گسترده تر و فربه تر
شد و در حال حاضر مجموعه داوران با مشورت كارشناسان از
سوى اداره كل مراكز و روابط فرهنگى به معاونت فرهنگى معرفى مى شوند
و با تصويب وزير به انجام كار مى پردازند.
برخى از اين داوران هم از ميان برندگان قبلى كتاب
سال هستند البته به شرطى كه شرايط اوليه براى داورى را احراز كرده باشند.
•بررسى ميزان تاثيرگذارى و ارزشمندى جريان كتاب سال به عهده كارشناسان اين حوزه است. اما
شايد بد نباشد شما هم ارزيابى خودتان از نقاط ضعف و قوت كتاب سال
را بگوييد.
كتاب سال نقاط قوت فراوانى دارد. اول
اينكه به جريانى نهادينه
تبديل شده كه هدفش تكريم علم و دانش و عالمان و دانشمندان است و
اين چيز كمى نيست. دوم تسلسل و تداوم بى وقفه آن در طول ۲۲
سال بوده كه حكايت از عزم نظام
جمهورى اسلامى بر تداوم اين سنت حسنه دارد. ديگر اين كه جريان كتاب سال
هميشه موجب وزش نسيم ملايم و لطيف دانش و خردمندى برفراز جامعه سياست زده
و اقتصادزده ما بوده و سختى و سفتى ناشى از آن جو
و فضا را تا حدود قابل توجهى تلطيف و تعديل كرده است. ديگر اين كه
به نوعى الگوسازى براى نسل هاى جوان تر
منجر شده
است. نقطه ديگر اين بوده كه هر سال در موسم برگزارى مراسم
اهداى جايزه كتاب سال توجه مقامات عالى اجرايى كشور به موضوع فرهنگ، كتاب
و پديد آورندگان فرهنگى جلب شده، سپس در سايه آن برخى اقدامات حمايتى
در اين حوزه شكل گرفته است.كتاب سال البته خالى از نقطه ضعف هم نبوده
است كه به نظرم ارائه بيلان فرهنگ مكتوب كشور به صورت مقايسه اى
نسبت به سال هاى قبل يكى از مهمترين آنهاست. يعنى
به هنگام بررسى و داورى
كتاب هاى يك سال، ميزان پيش رفت يا پس رفت آنها نسبت به سال هاى قبل مشخص نمى شود تا روشن شود اهل قلم و دانشمندان كشور پله هاى تكامل و رشد را طى كرده يا درجازده يا احياناً عقب گرد كرده اند. تا
چنين تحليلى از جريان رشد فرهنگ مكتوب كشور وجود نداشته باشد نمى توان
به تحليلى درست از وضعيت فرهنگى جامعه رسيد.موارد ديگرى
هم شايد وجود داشته باشد كه ديگران كه از دور نظارت دارند بهتر مى توانند
آنها را تشخيص دهند.
